اهل سنت - اخلاق از دیدگاه رسول مکرم اسلام

چه کسی می تواند نقش « غضب» را در حیات انسان انکار کند؟ آیا هنگامی که حقوق فردی مورد تجاوز اخلاق از دیدگاه رسول مکرم اسلام قرار می‌گیرد اگر تمام قدرتهای ذخیره وجود او در پرتو غضب بر افروخته نگردد چگونه ممکن است در حال خونسردی از حقوق خویش دفاع کند؟ اما همین خشم و غضب اگر از محورهای اصلی خود منحرف گردد و مهار آن از دست عقل رها شود انسان را به صورت حیوان درنده ای بیرون می آورد که حد ومرزی نمی شناسد.

پس از اینکه ویژگی اخلاق را مورد بررسی قرار دادیم اینک به گفتارهای رسول اکرم دراین خصوص توجه فرمایید:

1- بعثت لا تمم حسن الخلق. (من برای تکمیل خوبی های اخلاق مبعوث شده ام )

2- اکمل المومنین ایماناً احسنهم خُلُقاً. (کامل ترین مومنان از نظر ایمان کسی است که اخلاقش از همه بهتر باشد(

3- إن اثقل شی یوضع فی میزان المومن یوم القیامه خلق حسنٌ. ( روز قیامت سنگین ترین چیز در ترازوی مومن اخلاق خوب خواهد بود)

4- إنّ من خیارکم احسنکم اخلاقاً.( بهترین شما کسی است که دارای بهترین اخلاق باشد)

5- عن رجل من مزینه قال: قالوا یا رسول الله ! ما خیر ما اُعطی الانسان؟ قال: الخُلق الحَنَنُ. (مردی از قبیله مزینه روایت می کند که بعضی از اصحاب اظهار داشتند: ای رسول خدا ! بهترین چیزی که به الانسان عطا شده چیست؟

فرمودند: اخلاق نیکو.

۶- عن عائشه ( رضی الله تعالی عنها‌ ) قالت: سمعت رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول: إنّ المومن لیدرک بحسن خُلُقه درجه قائم الیل و صائم الانهار.

(از حضرت عائشه ( رضی الله عنها ) روایت شده که از رسول اکرم شنیدم که فرمودند: انسان مومن، با اخلاق خوب خود، به مرتبه و مقام کسانی می رسد هک شبها نماز نفل می خوانند و روزها همیشه روزه می گیرند)

7- عن معاذٍ قال: کان آخر ما وصّانی به رسول الله صلی الله علیه وسلم حین وضعت رِجلی فی الغَوْزِ أن قال: یا معاذ! أحسن خلقک للناس . (از حضرت معاذ بن جبل روایت است که آخرین وصیت آن حضرت هنگامی که پا در رکاب اسب گذاشته بودم این بود که اخلاق خود را برای مردم نیک بگردان )

در پرتو این احادیث، بخوبی می توان درک کرد که اخلاق از دیدگاه اسلام چه ارزشی دارد ولی متاسفانه امروز عموم مسلمانان بجای خود، افراد متدین و کسانی که به عبادت نوعی اهمیت قایل‌اند، آنان نیز درباره اخلاق بسیار بی تفاوت به نظر می رسند، بعضی چنین می پندارند که عمل کردن به تمام احکام فقط برای کسانی لازم است که می خواهند خیلی به درجه کمال دست یابند اما برای نجات، نماز و روزه کافی‌اند، درصورتی که این پندار اشتباه است زیرا همچنان که نماز و روزه باعث نجات از عذاب الهی هستند. اختیار نمودن اخلاق خوب و دوری ازاخلاق بد نیز برای این هدف ضروری است.

تربیت اخلاقی از چنان حساسیتی برخوردار است که نبی مکرم اسلام مجاهد واقعی شخصی را معرفی می کند که با رذایل اخلاقی به مبارزه بر می خیزد.

«المجاهد من جاهد نفسه»

مولای روم دراین باره چه زیبا می سراید:

ای شهان کشتیم ما خصم برون ماند خصمی زوبتر در اندرون

کشتن این، کار عقل و هوش نیست شیر باطن سخره خرگوش نیست

قدرجعنا من جهاد الاصغریم با نبی اندر جهاد اکبریم

سهل شیری دان که صنم را بشکند شیر آن را دان که خود را بشکند

آری! مواجه با رذایل اخلاقی یک جهاد ابدی و پایان ناپذیر است، یک مرد داخلی که بمراتب از نبرد خارجی خطرناک تر می باشد و شکست در آن ذلت و زبونی با خود به همراه دارد.

لازم به یاد آوری است که بدون ایمان، اخلاق یا هر عمل دیگر، هیچ گونه ارزش و اعتباری ندارند. ایمان برای هر عمل به منزله روح و جان است اگر شخصی بدون اینکه بر ادله و رسول او ایمان داشته باشد؛ اما از اخلاق خوب برخوردار بود این اخلاق، اخلاق حقیقی نیست بلکه صورت اخلاق است که فاقد هر گونه ارزشی به نزد خداوند است.

اخلاق بد نوعی بیماری است:

وجود انسان مرکب از نیروهای متضادی است از سویی هوسهای سرکش و غرایز و امیال حیوانی او را به طغیان، تعدی نسبت به حق همنوعان، هوسبازی دروغ و خیانت دعوت می کنند و از طرفی نیروی عقل و ادراک، عواطف انسانی و و جدان او را به عدالت، نوع دوستی، پاکدامنی، درستکاری و تقوی فرا می‌خوانند.

کشمکش این نیروها درهمه انسانها وجوددارد و پیروزی نسبی یکی از این عوامل موجب می شود که افراد از نظر ارزشهای انسانی در سطوح کاملاً مختلفی باشند، گاهی از مقربترین فرشتگان بالاتر و زمانی از خطرناک ترین درندگان پست می شود.

ولی نکته ای که دراینجا لازم است به آن توجه شود این است که غرایز و امیال و شهوات بصورت اصلی و طبیعی و متعادل نه تنها زیانبخش نیستند، بلکه وسایل ضروری ادامه حیات خواهند بود.

به عبارت دیگر، همانطور که در ساختمان جسم انسان یک عضو بی مصرف و بیکار آفریده نشده در ساختمان روح و جان او نیز هر غریزه و انگیزه ای نقش حیاتی دارد وتنها درصورت انحراف از وضع طبیعی و برهم خوردن تعادل به صورتهای خطرناک و کشنده بیرون می آیند.

مثلاً چه کسی می تواند نقش « غضب» را در حیات انسان انکار کند؟ آیا هنگامی که حقوق فردی مورد تجاوز قرار می گیرد اگر تمام قدرتهای ذخیره وجود او در پرتو غضب بر افروخته و بسیج نگردد چگونه ممکن است در حال خونسردی از حقوق خویش دفاع کند؟ اما همین خشم و غضب اگر از محورهای اصلی خود منحرف گردد و مهار ان از دست عقل رها شود انسان را به صورت حیوان درنده ای بیرون می آورد که هیچگونه حد ومرزی را به رسمیت نمی شناسد

بنابراین همان طور که بهم خوردن تعادل جسمی همیشه با عوارض ناگواری همراه است که نام بیماری به آن می دهند، بهم خوردن تعادل قوای روحی و غرایز و امیال نیز یک نوع « بیماری روحی » محسوب می گردد که علمای اخلاقی به آن « بیماری قلب » می گویند.

هشدار قرآن و حدیث از اخلاق بد:

در قرآن مجید و احادیث نبوی مانند نماز و روزه بر اخلاق خوب بسیار تاکید شده است و همان طور که متخلفین از عبادات به عذاب تهدید شده اند به آدمهای بد اخلاق نیز به شدت هشدار داده شده است. مثلاً بخل یک بیماری اخلاقی است، خداوند درباره آن می فرمایند: (و لا یحسبن الذین یبخامون بما آتهم ادلما من فضله هو خیراًَ لهم بل هو شی لهم سیلوقون ما بخلوا به یوم القیامه ) [ال عمران 180] آنان که نسبت بدانچه خداوند از فضل خود بدیشان عطا کرده است بخل می ورزند گمان نکنند که این کار برای آنان خوب است و به سود ایشان می باشد، بلک این کار برای آنان بد است و به زیان ایشان تمام می شود. در روز قیامت همان چیزی که بدان بخل ورزیده اند طوق (سنگین اسارت بر گردن ) ایشان می گردد.

همین طور در سوره همزه کسانی که مال را بیش از حد دوست می دارند و بر دیگران طعنه جویی و عیب ورزی می کنند به عذاب دوزخ تهدید شده اند !

(ویل لکن همزه لزه الذی جمع مالاً و عدّده یحسب انّ ما له اخلده کلاً لینبذن فی الحطمه ) وای به حال هر که عیب جو وطعنه زن باشد، همان کسی که دارائی فراوانی را گرد می آورد و آن را بارها و بارها می شمارد، آخر گمان می برد که دارایی اش بدو جاودانگی می بخشد، هرگز چنین نیست او بدون شک به خرد کنند ه ودرهم شکننده پرت می گردد و فرو انداخته می شود.

ملاحظه بفرمایید در آیات فوق فقط به خاطر اخلاق سوء و عید دوزخ بیان شده است. همین طور در احادیث نبوی، راجع به بعضی اخلاق سوء و عید بسیار شدید ذکر شده است مثلاً درباره تکبر فرموده است: «و لا یدخل الجنه من فی قلبه مثقال ذره من کبر» کسی که ذره ای تکبر در دلش باشد، وارد بهشت نخواهد شد.

دربار دورویی ارشاد رسول گرامی است « تجدون شر الناس یوم القیامه ذا الوجهین یاتی هولاء بوجه و هولاء بوجه» بدترین انسان روز قیامت ادم دورو خواهد بود کسی که در برخورد با افراد تغییر چهره می دهد.

درباره عدم ترحم می فرماید: « لا یرحم الله من لا یرحم الناس » خداوند بر شخصی که بر مردم رحم نمی کند، رحم نکند، دراین حدیث کلمه « الناس » به صورت عام ذکر شده که شامل مومن، کافر، متقی و فاجر می شود. بدون تردید، رحم وکرم حق همه انسانهاست، البته برای کافر و فاسق عطوفت راستین فقط دراین است که از انجام کفر و فسق آنان ناراحت و نگران نبوده و در تلاش حفاظت آنان- دفع کفرو فسق - باشیم.

در پاره ای از روایات آدم بد اخلاق غیر مومن خوانده شده است.

رسول مکرم اسلام سوگند خورده و می فرماید: «و الذی نفس بیده لا یومن عبد حتی عیب لاخیه ما یحب نفسه » قسم به ذاتی که جانم در دست اوست انسان مومن نمی شود مگر اینکه برای برادرش چیز را بپسندد که برای خود می پسندد.

در حدیثی درباره همسایه سه بار قسم خورده چنین فرموده اند: « والله لایومن، و الله یومن و الله یومن، قیل من یا رسول الله؛ قال الذی لا یامن جاره بوائقه» قسم به خدا مومن نیست، قسم به خدا مومن نیست، قسم به خدا مومن نیست، پرسیده شد چه کسی ای رسول خدا؟ فرمودند: کسی که هسایه اش از اذیت و آزار او درا مان نباشد.

در محتوای این احادیث باید فکر نمود گناهانی که درباره آنان و تهدید بیان شده و مرتکب آن محکوم به بی ایمانی شده از قبیل اخلاق بد هستند. از اینجا می توان به اهمیت اخلاق از دیدگاه اسلام پی برد. شیخ الاسلام حافظ ابن تیمیت در « کتاب الایمان » می نویسند: گناهانی که به مرتکب آن در احادیث بس ایمان گفته شده، حداثل مراتب آن این است که در شریعت اسلام حرام قرار داده شده اند و اجتناب از آن واجب است.

پس معلوم می شود اخلاقیات از چیزهایی اضافی نیستند که فقط برای تحصیل ثواب بیشتر لازم باشند. بلکه موجب نجات از عذاب جهنم و از شرایط مسلمان بودن هستند بویژه آن دسته ازاخلاق که در قرآن کریم درباره آنها زیادتاکید شده است مانند:

صبر، توکل، راستگویی، امانتداری، وفا به عهد، اخلاص، محبت کامل با خدا و پیامبر، خیر خواهی نسبت به دیگران، حسن ظن به دیگران، عیب پوشی، رحم ، عفو و گذشت، فروبردن خشم، سخاوت، عدل و انصاف، تواضع و وفروتن ...